Hugo gra – co warto wiedzieć o przygodach duńskiego trolla

Hugo gra – mały troll w kolorowym świecie platformówki

Hugo gra – duński troll, który przez lata nie znika z pamięci graczy

W połowie lat 90. w polskich domach pojawił się niewysoki troll z duńskiego telewizyjnego show i szybko okazało się, że ten sam bohater świetnie działa też na konsoli. Hugo gra zaczyna się od prostej sytuacji: wiedźma porywa rodzinę Hugo, a gracz musi przeprowadzić małego protagonistę przez kolejne plansze pełne pułapek, wagoników i walizek z dynamitem. Na pierwszy rzut oka to klasyczna platformówka, ale w praktyce jej rozgrywka opiera się w dużej mierze na szybkim reagowaniu na pojawiające się symbole – właśnie dlatego seria zyskała tak osobliwą, ale wyrazistą tożsamość.

Dla wielu osób w Polsce pierwszym kontaktem z tym bohaterem był telewizyjny program interaktywny, w którym widzowie dzwonili do studia i sterowali Hugo za pomocą klawiszy telefonu. To doświadczenie na tyle mocno wryło się w pamięć, że sama nazwa „hugo gra” wciąż przywołuje skojarzenia z kolorową kopalnią, nieznośnymi skrzatami i nerwowym głosem prowadzącego. W tym tekście przyglądam się temu, czym dziś jest ta pozycja, jak działa jej mechanika i w jakie wersje można zagrać, nie szukając na siłę oryginalnego sprzętu z końca ubiegłego wieku.

Geneza Hugo – od duńskiego telewizora do konsol i komputerów

Historia marki Hugo zaczyna się w Danii, gdzie w latach 90. powstał popularny program telewizyjny dla dzieci z interaktywnym elementem. W Polsce trafił on do ramówek jeszcze w tej samej dekadzie i szybko zyskał status zjawiska popkulturowego, bo widzowie mogli wpływać na poczynania bohatera w czasie rzeczywistym, dzwoniąc pod wskazany numer. To właśnie ta formuła, przeniesiona na konsolę, dała początek pierwszemu dużemu tytułowi z cyklu. Początkowo produkcją zajmowały się niewielkie studia skandynawskie, które szukały sposobu na to, by telewizyjny hit zamienić w równie chwytliwą grę wideo.

Twórcy postawili na prostą, ale czytelną oprawę graficzną i niską barierę wejścia, co było zgodne z telewizyjnym rodowodem marki. Każdy poziom miał formę zamkniętej scenki, w której gracz musiał poprowadzić trolla od startu do mety, jednocześnie reagując na podpowiedzi pojawiające się bezpośrednio na ekranie. Z czasem powstawały kolejne odsłony i warianty, które przenosiły akcję z kopalni do dżungli, a nawet w przestrzeń kosmiczną. Równolegle pojawiały się licencje na zabawki, kolorowanki i słodycze, dzięki czemu postać funkcjonowała nie tylko na ekranie telewizora, ale i w sklepach oraz na półkach z grami.

W Polsce dystrybucją zajmowały się lokalne wydawnictwa, które dbały o to, by pudełka miały polskie opisy, a instrukcje tłumaczyły zasady w sposób zrozumiały dla dzieci. To właśnie dzięki temu elementowi lokalizacyjnemu tytuł zyskał drugie życie – w wielu domach był pierwszą grą kupioną świadomie przez rodziców, a nie tylko pożyczoną od znajomych.

Fabuła – dlaczego Hugo w ogóle rusza w drogę

Centralny konflikt serii jest banalnie prosty, co paradoksalnie okazało się jednym z powodów jej trwałości. Zła czarownica porywa rodzinę małego trolla – Hugolinę oraz dzieci – a sam Hugo musi przejść przez kolejne światy, żeby ich odzyskać. W praktyce oznacza to ciąg ucieczek, pościgów i drobnych potyczek z wrogami, w których gracz wybiera moment skoku, uniku lub interakcji z przedmiotem. W kolejnych odsłonach dorzucano też wątki ratowania zwierząt, odnajdywania skarbów czy powstrzymywania kolejnego planu czarownicy, ale rdzeń historii zawsze pozostawał ten sam.

Scenarzyści nie silili się na rozbudowaną mitologię. Każdy epizod serialu telewizyjnego oraz każda plansza w grze działały jak osobna historyjka z czytelnym początkiem, punktem kulminacyjnym i krótkim podsumowaniem. Dla dziecięcego odbiorcy taka struktura była łatwa do ogarnięcia, a dorośli traktowali rozgrywkę jako swego rodzaju rytuał – niewymagający, ale wciągający. W polskiej wersji językowej dialogi były skracane do minimum, co paradoksalnie dodawało tytułowi nieco surowego, komiksowego charakteru.

Mechanika rozgrywki – co tak naprawdę robi gracz

Najbardziej charakterystycznym elementem serii jest system sterowania oparty na reagowaniu na pojawiające się symbole. Na ekranie wyświetlają się odpowiednie strzałki lub polecenia – w lewo, w prawo, w górę, w dół, a czasem bardziej rozbudowane sekwencje. Gracz musi nacisnąć wskazany klawisz w odpowiednim momencie, żeby Hugo wykonał konkretną akcję. To rozwiązanie znacznie odbiega od klasycznych platformówek, w których steruje się postacią w sposób ciągły. Wymaga innego rodzaju skupienia – nie ciągłego kontrolowania ruchu, lecz szybkiego przetwarzania krótkich impulsów wizualnych.

W bardziej rozbudowanych etapach dochodzą do tego:

  • sekwencje z wagonikami w kopalni, wymagające precyzyjnego przeskakiwania przeszkód;
  • mini-gry oparte na refleksie, np. łapanie spadających przedmiotów;
  • proste zagadki środowiskowe, takie jak przesuwanie bloków czy wskazywanie właściwej ścieżki.

Trudność rośnie dość łagodnie, ale już w połowie gry reakcje muszą być naprawdę szybkie. To właśnie wtedy tytuły z cyklu Hugo zaczynają pokazywać, że mimo dziecięcej otoczki potrafią dać się we znaki. W praktyce wiele osób dorosłych wspomina, że pierwsze poważne porażki w grach wideo przeżywało właśnie na późniejszych planszach Hugo, a nie na bardziej znanych platformówkach konkurencji.

Warto też zwrócić uwagę na to, że tempo rozgrywki zmienia się w zależności od ustawień wybranej wersji. W portach na PC można było skrócić czas reakcji symboli, a w adaptacjach telewizyjnych – wręcz przeciwnie, wydłużono go tak, by zmieścił się w ramówce programu na żywo. To pokazuje, jak bardzo ta sama mechanika potrafi zmienić charakter w zależności od kontekstu, w jakim zostanie użyta.

Porównanie głównych odsłon serii

W obrębie marki powstało kilka wyraźnie różniących się wariantów tematycznych. Poniższe zestawienie porządkuje najważniejsze z nich i ułatwia odnalezienie wersji najbliższej oczekiwaniom konkretnego gracza.

Odsłona Świat gry Główna mechanika Poziom trudności Dla kogo
Hugo 1 Kopalnia i podziemne korytarze Sterowanie symbolami, ucieczka przed pościgiem Średni Fanów klasyki i nostalgii
Hugo 2 Dżungla i rafa koralowa Platformówka z elementami refleksu Średni Osób szukających więcej akcji
Hugo 3 Kosmos i statki obcych Strzelanie i uniki, etapy z bossami Wysoki Graczy lubiących szybsze tempo
Hugo w TV-Show Wierna adaptacja programu Telefon jako kontroler, interaktywne rundy Zmienny Ciekawych nietypowej formuły

Tabela nie wyczerpuje wszystkich edycji regionalnych i portów, ale dobrze pokazuje, że seria nie zamknęła się w jednym schemacie – każda duża odsłona eksperymentowała z innym settingiem i tempem rozgrywki. Różnice widać też w strukturze poziomów: część pierwsza stawiała na krótkie, powtarzalne plansze, a kolejne części próbowały rozciągać rozgrywkę na kilkanaście etapów, czasem z półkami ukrytymi poza główną ścieżką.

Wersje platformowe – na czym można dziś zagrać

Najłatwiejszym punktem wejścia pozostaje Hugo w wersji przeglądarkowej, którą udostępnia kilka serwisów z klasycznymi grami online. Osoby zainteresowane taką formą mogą też sprawdzić, jak radzi sobie oryginalny układ poziomów w wariancie przeglądarkowym – bez instalacji dodatkowego oprogramowania wystarczy uruchomić stronę i chwilę poczekać na załadowanie emulatora. Sterowanie jest uproszczone, ale sam układ poziomów i zagadek pozostał wierny wersji oryginalnej, więc to dobra opcja na szybki sprawdzian, czy klimat tej marki nadal działa. W praktyce wiele osób zaczyna właśnie od takiej wersji, zanim sięgnie po bardziej rozbudowane edycje.

Oprócz tego wciąż dostępne są:

  • porty na komputery PC w ramach klasycznych kompilacji platformówek z lat 90.;
  • archiwalne wersje na konsole PlayStation 1 i przenośne urządzenia z epoki;
  • luźne adaptacje na smartfony, które wykorzystują dotykowy ekran zamiast klawiszy telefonu.

W praktyce oznacza to, że nie trzeba szukać starej konsoli, żeby sprawdzić, o co tyle szumu – wystarczy przeglądarka i odrobina cierpliwości. Warto jednak pamiętać, że poszczególne wersje różnią się nie tylko sterowaniem, ale też liczbą plansz i obecnością dodatkowych trybów. Na przykład wersje konsolowe często zawierały zapis stanu gry, którego brakowało w telewizyjnych odcinkach – co w epoce kaset magnetofonowych potrafiło uratować niejedną sesję.

Przy wyborze wersji dobrze jest też zwrócić uwagę na to, czy dany port obsługuje oryginalne proporcje ekranu, czy rozciąga obraz na szeroki format. Wiele współczesnych kompilacji retro dodaje filtry graficzne, ale zdarza się, że ukrywają one szczegóły istotne dla rozgrywki, na przykład drobne symbole pojawiające się na krawędzi planszy.

Hugo a program telewizyjny – skąd wzięła się ta wyjątkowa pamięć

Trudno mówić o grze Hugo w oderwaniu od telewizyjnego show, które w Polsce funkcjonowało pod hasłem interaktywnej zabawy. Widzowie dzwonili do studia, a prowadzący wskazywał, który przycisk telefonu odpowiada danej akcji na ekranie. Z perspektywy dzisiejszych standardów to rozwiązanie było toporniejsze niż pada do konsoli, ale właśnie ta ograniczona kontrola tworzyła napięcie i poczucie wspólnego przeżywania przygody. Prowadzący reagował na każdy błąd komentarzem, a cała sytuacja przypominała bardziej wspólne oglądanie meczu niż samodzielną grę.

To doświadczenie złożyło się na kilka trwałych skojarzeń:

  1. Hugo kojarzy się z rodzinnym oglądaniem telewizji i dzwonieniem na kosztowne numery.
  2. Seria zapisała się jako przykład gry tworzonej z myślą o bardzo szerokiej publiczności, łącznie z dziećmi nieobytymi z konsolami.
  3. Marka wciąż jest rozpoznawalna, mimo że od premiery pierwszych odsłon minęło już prawie trzydzieści lat.

Właśnie dzięki temu podwójnemu życiu – telewizyjnemu i growi – fraza „hugo gra” przywołuje jednocześnie wspomnienie programu i samej platformówki. Warto też pamiętać, że program telewizyjny miał kilka mutacji regionalnych – w niektórych krajach emitowano wersje z krótszymi odcinkami, w innych dodawano rundy z publicznością na żywo w studiu. Różnice te wpływały na to, jak odbierano potem gry z cyklu, bo widzowie porównywali poziom trudności w studiu z poziomem trudności w domu.

Z perspektywy historii mediów to też ciekawy przykład transmedialności sprzed ery internetu – postać wymyślona dla telewizji trafiła do gier, zabawek, książeczek i komiksów, a każdy z tych nośników wzmacniał pozostałe.

Tryb wieloosobowy i rywalizacja – czy to w ogóle istniało

Seria Hugo nie była projektowana z myślą o sieciowej rywalizacji, ale w praktyce domowe rozgrywki często zamieniały się w pojedynki. Na jednej kanapie zasiadały dwie lub trzy osoby i podawały sobie kontroler, porównując wyniki na poszczególnych poziomach. W niektórych wydaniach na konsole i komputery pojawiły się proste tryby dla dwóch graczy, w których każdy sterował własnym Hugo lub rywalizował o jak najlepszy czas na planszy. W domach, gdzie pojawiały się dwie pady, często organizowano mini-turnieje z własnymi zasadami – na przykład przejście planszy bez błędu albo ukończenie etapu w określonym czasie.

Porównanie najważniejszych wariantów zabawy wieloosobowej wygląda następująco:

Tryb Liczba graczy Cel rozgrywki Popularność w Polsce
Zmiana przy kontrolerze 2 – 4 Przejście etapu, porównywanie wyników Bardzo wysoka
Podzielony ekran 2 Rywalizacja w czasie na tej samej planszy Średnia
Turniej telefoniczny 1 + studio Wspólne sterowanie z widzami Wysoka w epoce TV

To właśnie te nieformalne tryby, a nie rozbudowane menu multiplayer, ukształtowały społeczne życie serii Hugo w Polsce. Brak rozbudowanych sieciowych trybów miał też swoją zaletę – gra zmuszała do kontaktu z drugim człowiekiem w pokoju, a nie do rywalizacji z nieznajomymi. To tłumaczy, dlaczego w wielu domach Hugo było pierwszą grą, w którą rodzice grali razem z dziećmi, a nie obok nich.

Warto też wspomnieć, że w środowiskach szkolnych zdarzało się organizować klasowe turnieje, w których uczniowie zapisywali swoje najlepsze wyniki na kartce i porównywali je w kolejnych tygodniach. Takie nieformalne ligi nie miały nic wspólnego z rankingami online, ale potrafiły budować zaangażowanie na równi z dzisiejszymi tabelami wyników w grach sieciowych.

Wpływ Hugo na inne produkcje dla dzieci

Choć marka Hugo nie zrewolucjonizowała branży w taki sposób, jak niektóre duże franczyzy, to widać jej ślady w kilku rozwiązaniach, które później pojawiały się w grach dla najmłodszych. Proste sterowanie symbolami, czytelna kolorystyka i etapy zaprojektowane tak, żeby dziecko mogło dokończyć je w kilka minut – to wszystko stało się pewnym wzorem dla produkcji kierowanych do szerokiej rodziny. W kolejnych latach widać było próby naśladowania tego schematu, choć rzadko która gra osiągnęła podobny stopień rozpoznawalności.

Wpływ ten widać zwłaszcza w trzech obszarach:

  • telewizyjnych grach interaktywnych, które łączyły show na żywo z rozgrywką na ekranie;
  • prostszych platformówkach mobilnych, które stawiały na szybkie, reakcyjne sekwencje zamiast skomplikowanych kombinacji;
  • serialach animowanych, które próbowały przenieść widza w interaktywną rolę jeszcze w latach dwutysięcznych.

Nie oznacza to, że każda gra dla dzieci wyrosła z Hugo, ale marka wyraźnie pokazała, że prosta, responsywna mechanika wystarczy, żeby zbudować zjawisko popkulturowe. W polskim kontekście warto też dodać, że Hugo był jednym z pierwszych tytułów, w których lokalizacja nie ograniczała się do instrukcji – pojawiały się także polskie napisy w cutscenkach i spolszczone plansze z wynikami, co w tamtych latach wcale nie było standardem.

Marka miała też swój wpływ na rynek gier planszowych i karcianych, które bazowały na telewizyjnej formule i pozwalały dzieciom rywalizować w bezpośrednim kontakcie, bez udziału ekranu. To pokazuje, że fenomen Hugo wykraczał daleko poza jedną platformę.

Czy w 2026 roku warto wracać do Hugo?

Odpowiedź na to pytanie zależy od tego, czego konkretnie szukasz. Jeśli liczysz na taktyczną platformówkę z wieloma gałęziami rozwoju, Hugo raczej tego nie dostarczy – to wciąż produkcja zaprojektowana w duchu połowy lat 90. Jeśli natomiast chcesz sprawdzić, jak wyglądała jedna z bardziej charakterystycznych polskich przygód growych z tamtej dekady, albo chcesz pokazać dziecku, czym była telewizja interaktywna, to Hugo nadal potrafi zaciekawić. Trzeba tylko zaakceptować, że to doświadczenie mocno osadzone w swoim czasie i nie próbuje udawać czegoś nowocześniejszego.

Najważniejsze rzeczy, które warto mieć na uwadze, decydując się na powrót do tej serii:

  • Rozgrywka bazuje na reakcjach, a nie na eksploracji – nie spodziewaj się więc otwartego świata.
  • Poziomy są krótkie, więc gra świetnie nadaje się na kilkunastominutowe sesje.
  • Sterowanie w wersjach przeglądarkowych bywa uproszczone, co ułatwia start, ale czasem zabiera część trudniejszych elementów.
  • Klimat i humor są mocno z epoki, co dla jednych będzie atutem, a dla innych – ciekawostką.

Traktowana z odpowiednim dystansem hugo gra pozostaje przyjemnym, krótkim doświadczeniem, które dobrze opowiada o czasach, gdy telewizja i konsola potrafiły mówić jednym głosem. Nie jest to pozycja obowiązkowa dla współczesnego gracza, ale jako wycieczka do konkretnego momentu w historii polskiego gamingu działa zaskakująco dobrze.

Warto przy tym dodać, że dostępność tytułu w przeglądarce sprawia, iż sprawdzenie go nie wymaga ani dużych nakładów, ani skomplikowanej konfiguracji. Dla osób, które nie grały w Hugo w dzieciństwie, to może być też ciekawa obserwacja, jak odmiennie projektowano gry dla dzieci trzy dekady temu – z większym naciskiem na rytm, prostotę i powtarzalność niż na rozbudowane systemy progresji.

Hugo a inne platformówki z tego samego okresu

Dla porządku warto zestawić Hugo z kilkoma produkcjami, które w podobnym czasie kształtowały rynek platformówek dla dzieci. Różnice widać zarówno w mechanice, jak i w podejściu do widza.

Tytuł Sterowanie Klimat Tryb wieloosobowy Podejście do gracza
Hugo Symbole, reakcja Bajkowy, lekko przerysowany Głównie kanapowy Bardzo przystępny
Croc: Legend of the Gobbos Klasyczna platformówka Przygodowy, familijny W pojedynczych misjach Łatwy do opanowania
Spyro the Dragon Klasyczna platformówka 3D Baśniowy, kolorowy Brak w podstawce Średni próg wejścia
Cool Spot Klasyczna platformówka 2D Lekki, humorystyczny Brak Przyjazny, ale wymagający

Zestawienie pokazuje, że Hugo wyróżniało się przede wszystkim nietypowym sterowaniem, które wynikało wprost z telewizyjnego rodowodu marki. Dla osób przyzwyczajonych do klasycznych platformówek to wciąż jedna z bardziej osobliwych propozycji w segmencie gier dla dzieci. Jednocześnie widać, że konkretne tytuły konkurencji celowały w nieco innego odbiorcę – bardziej doświadczonego, oczekującego płynnego sterowania i dłuższych etapów. Hugo było za to przystępniejsze dla osób, które w ogóle nie miały wcześniej kontaktu z grami wideo.

Warto też pamiętać, że porównania tego typu mają swoje ograniczenia – każdy z tych tytułów powstawał w innej strukturze wydawniczej i z innym budżetem, więc wyrównywanie ich do jednego poziomu nie zawsze jest uczciwe. Zestawienie ma raczej pokazać kontekst, w jakim funkcjonowało Hugo, niż wyłonić „najlepszą” platformówkę tamtych lat.

Co warto wiedzieć przed pierwszą sesją z Hugo

Jeśli planujesz pierwsze spotkanie z tą serią albo chcesz ją pokazać komuś, kto jej nie zna, kilka drobnych wskazówek ułatwi start. Poniższa lista to praktyczny zestaw rzeczy, na które warto zwrócić uwagę, zanim uruchomisz pierwszy poziom.

  • Zapoznaj się z symbolami sterowania – w pierwszych minutach pojawiają się one dość wolno, więc łatwo nadrobić zaległości.
  • Nie szukaj ukrytych ścieżek – seria rzadko nagradza eksplorację poza wyznaczonym torem.
  • Traktuj każdy etap jak osobną historyjkę, a nie fragment większej kampanii – łatwiej wtedy zrozumieć rytm gry.
  • Jeśli grasz z dzieckiem, ustalcie, kto przejmuje kontroler po porażce – to ogranicza frustrację.
  • Zwróć uwagę na wersję gry: oryginalne konsole, PC i przeglądarka potrafią się dość wyraźnie różnić poziomem trudności.

Stosując się do tych wskazówek, znacznie łatwiej docenić specyficzny urok Hugo, zanim jeszcze pojawią się bardziej wymagające planszy. Pomocne bywa też obejrzenie krótkiego fragmentu oryginalnego programu telewizyjnego – pozwala to zobaczyć, skąd wzięła się ta specyficzna atmosfera i dlaczego w grze pojawiają się takie, a nie inne motywy. Dla osób, które grały w Hugo w dzieciństwie, sam dźwięk towarzyszący kolejnym planszom potrafi być silnym impulsem nostalgii, ale nawet bez tego tła gra oferuje przyzwoity poziom wyzwania i czytelne zasady.

FAQ: Najczęściej zadawane pytania

Czym dokładnie jest hugo gra?

To platformówka z połowy lat 90., oparta na duńskim serialu telewizyjnym dla dzieci. Gracz steruje małym trollem Hugo, który przemierza kolejne poziomy, reagując na pojawiające się na ekranie symbole i unikając pułapek zastawionych przez złą czarownicę.

Czy sterowanie w Hugo jest trudne dla dzieci?

Podstawowe ruchy są bardzo proste i sprowadzają się do kilku kierunków oraz wybranych akcji. Wymagają jednak szybkiego refleksu, dlatego młodsze dzieci mogą potrzebować wsparcia rodzica, szczególnie w trudniejszych etapach.

Na jakich urządzeniach można dziś zagrać w Hugo?

Najłatwiej dostępna jest wersja przeglądarkowa, którą oferują serwisy z klasycznymi grami. Wciąż istnieją też porty na komputery PC, archaiczne konsole oraz luźne adaptacje mobilne, ale ich dostępność zależy od konkretnej platformy.

Czy Hugo było popularne w Polsce?

Tak, bardzo. Poza samą grą dużą rolę odegrał telewizyjny show, w którym widzowie dzwonili do studia i sterowali postacią za pomocą klawiszy telefonu. To doświadczenie zbudowało wokół marki silną pamięć pokoleniową.

Jakie są najważniejsze odsłony serii?

W praktyce najczęściej wymienia się trzy główne części – Hugo, Hugo 2 oraz Hugo 3, z których każda przenosiła akcję w inny świat, od kopalni przez dżunglę aż po kosmos. Osobny segment stanowią wersje inspirowane bezpośrednio programem telewizyjnym.

Czy gra nadaje się dla dorosłego gracza w 2026 roku?

To zależy od oczekiwań. Dorosły gracz traktujący Hugo jako ciekawostkę historyczną i nostalgiczną podróż do lat 90. zwykle dobrze się bawi, natomiast osoba szukająca rozbudowanej mechaniki może szybko poczuć, że to tytuł z innej epoki – co oczywiście nie jest wadą samą w sobie.

Co odróżnia Hugo od typowych platformówek?

Największą różnicą jest sterowanie symbolami zamiast swobodnego ruchu postaci. Gracz nie kieruje Hugo bezpośrednio, lecz reaguje na podpowiedzi pojawiające się na ekranie, co daje specyficzny, bardziej rytmiczny charakter rozgrywki.

Czy w Hugo da się grać w kilka osób?

Sieciowy multiplayer w klasycznym sensie nie istniał, ale powszechnie grano w trybie kanapowym, podając sobie kontroler i porównując wyniki. W wybranych wydaniach pojawiały się też proste tryby dla dwóch graczy na podzielonym ekranie.

Skąd wziąć oryginalną wersję Hugo?

Oryginalne nośniki z epoki to dziś głównie rynek kolekcjonerski, więc najprostszym rozwiązaniem pozostaje wersja przeglądarkowa, którą łatwo uruchomić na większości komputerów bez dodatkowej konfiguracji.

Czy warto pokazać Hugo dziecku jako pierwszą grę?

To rozsądna opcja, o ile akceptujesz uproszczoną mechanikę i specyficzny styl graficzny z lat 90. Gra jest czytelna, krótka i niewymagająca, więc może być dobrym wprowadzeniem w świat platformówek, zanim dziecko sięgnie po bardziej rozbudowane tytuły.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *